November62011
De polder De Slaag, aan de Oostzijde van de Eem, kenmerkt zich door een vlak grasland waarop, vooral in het najaar, veel trekvogels rusten en foerageren. In het verleden is dit gebied niet zo vlak geweest. Door de zandafzetting van de Eem (en afzettingen in de laatste IJstijd) zijn er heuse zandheuvels in de omgeving achtergebleven. Hoogland (het dorp in het Oosten) heet niet voor niets zo.
Op een van deze verhogingen, tegenover de boerderij Grote Melm in Soest (zie foto), heeft het Huis Hamelenberg gestaan. Er is sprake van het Huis in 1394 toen de Bisschop van Utrecht het noemde als een huis van de Heren van Abcoude. Mogelijk is het door Willem van Abcoude gebouwd tijdens de vernieuwing van de Slaagse Dijk (een kreekrug langs de Eem) in 1393. Het huis kan een oversteekplaats zijn geweest voor de Bisschop om, vanaf zijn Huis Ter Eem (even ten Noorden van de A1), snel de Eem over te steken naar de Grote Melm om van daaruit verder richting het voor hem veilige Utrecht te vertrekken. Tijdens de Hoekse en Kabeljauwse twisten is het Huis waarschijnlijk in 1427 verwoest door de stad Amersfoort. Het huis zal daarna weer zijn opgebouwd (in ieder geval bewoonbaar gemaakt), omdat in 1433 de hofstede werd overgedragen aan een karthuizerklooster (en daarna nog meerdere malen van eigendom gewisseld; de laatste in 1573 volgens een Vidimus door het dorpsgerecht van Soest, 1581 (16v-20v)) en in 1446 werd gezegd dat Gijsbert van Hamelenberg op de Hamelenberg woonde. In 1639 werd er niet meer gesproken over een huis maar over een weiland Hamelenberg waar het huis had gestaan.
In 1893 heeft het Provinciaal Bestuur “Dwarsprofillen van den Grooten Slaagschen dijk, den Hamelenberg en den Kleinen Slaagschen dijk” laten maken voor het “Ontwerpen van verhoging en verzwaring van de Slaagse dijk c.a.”.
In de jaren ‘50 (1951-1953) heeft rijkswaterstaat voor de ophoging van het A1-traject zand gewonnen in en rond het gebied van de Hamelenberg. Een monumentenwet of Verdrag van Malta bestond toen nog niet, waardoor de archeologie in het gebied voor altijd verloren is gegaan. Er ontstond een grote plas; de verhoogde weg die waarschijnlijk is gebruikt voor de zandwinning (en misschien de Middeleeuwse toegang tot Hamelenberg?) bestaat nog: het is een toegang voor nooddiensten aan de Krachtwijkerweg in de Slaag (zie de verhoging op de foto).
Bronnen
- Soest, Hees en De Birkt (van de achtste tot de zeventiende eeuw), Jan en Jos Hilhorst, Verloren 2001, blz. 111-113
- Kastelen en Ridderhofsteden in Utrecht, onder redactie van B. Olde Meierink, Matrijs 1995, blz. 536, 537
- Het Utrechts Archief, www.hetutrechtsarchief.nl
October312011
Als je vanaf de Dreef in Zeist richting de Oude Arnhemseweg loopt, dan zul je aan je rechterhand een bomenrij zien die er ouder uitziet dan de rest van de bomen die daar staan (let op de rij parallel aan de huizen verderop). Op de Dreef naar het Westen zie je tevens aan weerszijden een verhoging, alsof het een hoge doorgestoken wal is. Het lijkt erop dat de Oude Arnhemseweg een nog oudere loop heeft gehad dan nu waarneembaar is. Op de Algemene Hoogtekaart van Nederland (www.ahn.nl) is duidelijk te zien dat de weg inderdaad anders liep (en verhoogd was) dan nu:
In het plaatje zou de oude(re) weg doorgetrokken kunnen worden (de Dreef bestond waarschijnlijk nog niet, althans niet in de huidige vorm) zodat de Oude Arnhemseweg (daar: Chopinlaan) langs het water loopt. Waarschijnlijk boog de weg, zoals het water, af naar het Westen (op het terrein van de Montessori-school; er staan nog een paar bomen die hierop kunnen wijzen) en komt dan uit op de Schorteldoeksesteeg/Bisschopsweg. Omdat het Noorden moerassig was (is nu nog te zien aan het grasland met sprieten in het Vollenhoven-gebied) moet de weg wel zijn afgebogen om droge voeten te houden bij de reis van en naar Utrecht.
Kijken we naar kaarten uit de 19e eeuw (www.hisgis.nl), dan worden bovenstaande aanwijzingen redelijk bevestigd. De weg buigt inderdaad af naar het Westen, maar vertakt zich ook naar het Noorden (naar de boerderij die er nog steeds staat).
Volgen we de Arnhemseweg verder naar het Zuiden, dan maakt de huidige weg een rare bocht bij de Sanatoriumlaan. Lettend op de bomen aan de Westzijde moet het tracé ook anders hebben gelopen. In het plaatje hieronder heb ik een lijn getrokken van het mogelijke tracé.
Dit getekende tracé kruist het huidige terrein met bewoning rond de buitenplaats Veldheim. Deze bewoning is van na 1930. Hiervóór behoorde het gehele terrein toe aan Veldheim (gebouwd en aangelegd in 1909; bron: 1.), inclusief de fraaie tuinmanswoning aan het Jan Luijkenlaantje (bron: 2.). Nu kruist de hypothetische Arnhemseweg het terrein ter hoogte van het Jan Luijkenlaantje. De Oude Arnhemseweg zou daarom ouder zijn dan 1909 en een ander tracé hebben.
De verklaring voor het tracé van deze oude weg wordt gegeven in o.a. het Bestemmingsplan Zeist Centrum e.o. (bron: 3.). Hierin wordt vermeld dat de Oude Arnhemseweg vóór de naamswijziging van 1829 de oude heerweg Utrecht-Keulen is geweest: “De bewoning concentreerde zich aanvankelijk hoog en droog op de rand van de stuwwal, ter plaatse van de huidige Utrechtseweg-Driebergseweg, in de nabijheid van de ook (van) deze stuwwal benuttende oude heerweg Utrecht-Keulen (Oude Arnhemseweg, de Hogeweg en de Arnhemse Bovenweg).” (bron: 3.)
Bronnen
1. Monumenten in Nederland: Utrecht; Kolman, Olde Meijerink e.a. 1996; blz. 321
2. www.zomerkwartier.nl/files/downloads/MONUMENTENLIJST.pdf
3. Gemeente Zeist 13; NL.IMRO.0355.BPZeistCentrumeo-OW01 mRO/ TOE / Ontwerp/ 06.121-5/ 23 mei 2011
